Bir duvarın peşinde 114 ülke gezdi, sonra efsane oldu: Burhan Doğançay’ın sıra dışı hayatı

Doğançay, ressam ve harita subayı Adil Doğançay ile İkram Hanım’ın oğlu olarak 11 Eylül 1929’da İstanbul’da dünyaya geldi.

Küçük yaşlardan itibaren babasıyla tabiatta vakit geçiren sanatçı, birinci fotoğraf eğitimini babasının yanı sıra ünlü ressam Arif Kaptan’dan aldı. Lise yıllarını Ankara’da geçirdi ve Gençlerbirliği ekibinde futbol oynadı.

Küçük yaşlardan itibaren babasıyla tabiatta vakit geçiren sanatçı, birinci fotoğraf eğitimini babasının yanı sıra ünlü ressam Arif Kaptan’dan aldı. Lise yıllarını Ankara’da geçirdi ve Gençlerbirliği kadrosunda futbol oynadı.

Harçlığını çıkarmak için 1952’de “Innocents in Paris” isimli İngiliz sinemasında Ronald Shiner’ın dublörlüğünü yaptı.

Tezi emeliyle Danimarka’ya giden sanatçı, 1953’te Paris Üniversitesi İktisat Bölümü’nde “Le Role de la Cooperation et les Progres de I’Agriculture Danoise (Kooperatiflerin Rolü ve Danimarka Tarımının Gelişimi)” bahisli doktora tezini tamamladı.

Paris’te Van Gogh, Cezanne ve Monet üzere izlenimcilerin yapıtlarını inceleyen Doğançay, bu akımın tesirinde kaldı. Bir müddet Normandiya’daki Honfleur kasabasında yaşadı, Fransızca öğrendi, lokal ekipte futbol oynadı ve sulu boya fotoğraflarını Bayan Boutiron’un balıkçı dükkânında sergiledi.

İsveç, Almanya, İsviçre ve İtalya’yı gezdikten sonra doktorasını bitirip Ankara’ya dönen sanatçı, 1956’da Sanat Sevenler Kulübü’nde birinci şahsî standını açtı.

Bir müddet Türkiye’de Turizm Genel Müdürlüğü vazifesinde bulundu. 1960’ların başından itibaren kent duvarlarına hayranlık duyan Doğançay, “Duvarlar” serisini başlattı. New York’ta 86. Sokak’ta gördüğü bir duvarı “Şu ana kadar gördüğüm en hoş soyut tabloydu. Bir posterin artıkları ile yüzeyinden gelen ve duvarda oluşan kesim gölgelerinin desenleri vardı. Daha fazla portakal renginde, biraz da mavi, yeşil ve kahve rengindeydi. Ayrıyeten üzerinde yağmur ve çamurla oluşmuş izler vardı.” kelamlarıyla tanımladı.

Bu ilhamla 1975’te 114 ülkeyi kapsayan “Dünya Duvarları” fotoğraf projesine başlayan sanatçı, yapıtlarını 1982’de Paris Centre Pompidou’da “Fısıldayan Duvarlar” ismiyle sergiledi.

Tasarımları 1983’te Fransa’nın ünlü Aubusson merkezinde duvar halısı olarak dokundu. Brooklyn Köprüsü tamiri sırasında çektiği 19 büyük fotoğraf, 1998’de JFK Havalimanı’nda sergilendi ve “Walls of the World” kitabında yayımlandı.

1982’de Centre Pompidou, 1983’te Montreal Musee d’Art Contemporain, 1992’de St. Petersburg’da şahsî stantlar açtı, 1987’de 1. İstanbul Bienali’ne katıldı. 2001’de Dolmabahçe Sarayı’nda birinci retrospektif standını açtı. “Hat Sanatına Saygı” yapıtı 2003’te Avrupa Parlamentosu’na asıldı.

En ünlü tablosu “Mavi Senfoni”, 2009’da 2,2 milyon liraya satılarak o dönemki en değerli Türk tablosu oldu. 2012’de “Ribbon Mania” yapıtı Metropolitan Museum of Art’ın daimi koleksiyonuna alındı.

2004’te kendi eforlarıyla Türkiye’nin birinci ferdî çağdaş sanat müzesi Doğançay Müzesi’ni kurdu. Yapıtlarında kolaj, fümaj, afiş artıkları, teller, kırık tabelalar üzere gereçler kullandı; siyasal, toplumsal ve sanatsal akımlara göndermeler yaptı.

2004’te kendi gayretleriyle Türkiye’nin birinci ferdî çağdaş sanat müzesi Doğançay Müzesi’ni kurdu. Yapıtlarında kolaj, fümaj, afiş artıkları, teller, kırık tabelalar üzere gereçler kullandı; siyasal, toplumsal ve sanatsal akımlara göndermeler yaptı.

Eserleri Centre Pompidou, Metropolitan, Guggenheim, MoMA üzere dünyanın önde gelen müzelerinde yer alıyor.

Usta sanatçı, 16 Ocak 2013’te 84 yaşında İstanbul’da vefat etti ve vasiyeti üzere Bodrum Turgutreis Karabağ Mezarlığı’na defnedildi.