Fosforlu Cevriye’de aynı kadın, iki ayrı Türkiye

Suat Derviş’in Fosforlu Cevriye romanı ile Yeşilçam’ın tıpkı isimli sinema uyarlaması, sadece bir edebiyat–sinema farkını değil, Türkiye’nin bayana bakışındaki ideolojik kırılmayı da gözler önüne serer. Birebir isim, tıpkı sokaklar, tıpkı kadın… Fakat bakış değişiktir.

Derviş’in Cevriye’si, erkek şiddeti, polis baskısı, yoksulluk ve ahlakçı toplum tarafından kuşatılmış bir hayatın içindedir. O bir “düşmüş kadın” değildir; düşürülmüş, itilmiş, sıkıştırılmış bir bayandır. Hayatta kalmak için vücudunu ve zekâsını kullanan, sokakla, erkeklerle ve devletle birebir anda çaba eden bir figürdür. Muharrir, Cevriye’yi romantize etmez fakat yargılamaz da. Onu bir ahlak dersi değil, bir toplumsal gerçeklik olarak kurar.

Yeşilçam’ın Cevriye’si ise öbür bir yere konur. Sinemada karakter hâlâ bir sokak kadınıdır fakat bu artık politik bir pozisyon değil, duygusal bir dekor haline getirilir. Seyircinin vicdanını rahatlatacak biçimde “aslında çok pak, çok fedakâr, çok masum” bir bayana dönüştürülür. Acı çekmesi, sevmesi, âşık olması vardır lakin sistemi sorgulaması yoktur. Onun trajedisi artık sınıfsal ve toplumsal değil, ferdî ve kadercidir.

Roman, Cevriye’yi erkeklerin dünyasında ayakta kalmaya çalışan bir özne olarak kurar. Erkekler ona ziyan verir, kullanır, sömürür fakat o yalnızca kurban değildir; kimi vakit oyun kuran, kimi vakit direnen, kimi vakit manipüle eden bir figürdür. Yeşilçam’da ise bu özne silinir. Cevriye’nin direnci yerini fedakârlığa bırakır. Erkeklere karşı gayret eden bir bayan değil, bir erkeğin sevgisiyle “kurtulmayı” bekleyen bir bayan yaratılır.

Suat Derviş, Cevriye’nin vücudunu ve hayatını bir ahlak problemi olarak değil, bir iktisat ve iktidar problemi olarak ele alır. Bayan, sokakta zira öteki seçeneği yoktur. Sinema ise bunu aksine çevirir. Sokakta ancak kalbi paktır. Böylelikle izleyici hem bayanı sever hem de tertibi sorgulamak zorunda kalmaz.

Romanın Cevriye’si toplumu rahatsız eden bir bayandır, sinemanınki ise toplumu rahatlatan. Zira Yeşilçam, bayanın acısını gösterirken bile ‘erkek merkezli ahlak’ı yine üretir. Bayan güçlü olamaz, lakin düzgün niyetli ve mazlum olabilir. Meğer Derviş’in Cevriye’si tam da bu yüzden tehlikelidir.

“Hem yaralıdır hem güçlüdür.”

Bu fark, iki devrin ideolojik iklimini de ele verir. 1940’ların Suat Derviş’i, bayanı toplumsal bir özne olarak muharrir. 1960’ların–70’lerin Yeşilçam’ı ise onu romantik bir figüre indirger. Tıpkı karakter, biri için sistem eleştirisi, başkası için melodram materyalidir.

Fosforlu Cevriye böylelikle sırf bir edebiyat ve sinema karakteri değil, Türkiye’nin bayana nasıl baktığının aynası haline gelir. Roman bayana “neden buradasın?” diye sorarken, sinema “ne kadar acı çekiyorsun?” diye sorar. Ve bu küçük fark, aslında kocaman bir dünya farkıdır.

Takvime baktığımızda vakit akıyor ve ileriye gidiyor üzere görünüyoruz.

“… üzere görünmek” bu da öteki yazının konusu…