24 Mart 1879’da Bodrum’da, rüştiye öğretmeni hafız Hasan Fehmi Bey ile Emine Hanım’ın oğlu olarak doğdu.
Henüz 7-8 yaşındayken babasıyla gittiği Bodrum’daki Tepecik Kahvesi’nde duyduğu ney sesinden derinden etkilenen Tevfik, Urla’da Berber Kazım’dan ney dersleri almaya başladı.
Tevfik bir açıklamasında, kendisini derbeder, ne istediğini bilmez hâle getiren, bazen Eflatun kadar akıllı bazen tımarhaneye düşecek kadar bahtsız kılan şeyin “ney sesi” olduğunu ve bunun çocukluğundaki o geceye dayandığını belirtmişti.
Küçük yaştan itibaren saz şairlerini dinlemeyi seven Tevfik’in müziğe, bilhassa neye olan ilgisinin büyümesinde, saz şairlerinin anlattığı âşık öykülerinin büyük rolü oldu.
Fehmi Bey, oğlunun erken yaşta neyle uğraşmasının ziyanlı olacağını düşünerek onu İzmir İdadisi’ne yazdırdı; lakin Tevfik sara hastalığı yüzünden okulu terk etmek zorunda kaldı.
İzmir Mevlevihanesi’nde ney öğrenmeye başlayan Tevfik, burada Pir Nureddin Dede’nin kardeşi Cemal Bey’den ders aldı. Birebir ortamda Şair Eşref, Tokadizade Şekib Bey, Tevfik Nevzad, Abdülhalim Memduh ve Bıçakçızade Hakkı üzere edebiyat ve musiki erbabıyla tanışarak onlardan feyz aldı.
İlk şiiri 13 Mart 1898’de “Muktebes” mecmuasında yayımlanan Tevfik, birebir yıl İstanbul’a gelerek babasının arkadaşı Musa Kazım Efendi’nin müderris olduğu Fethiye Medresesi’ne kaydoldu.
Mehmet Akif Ersoy’la efsanevi dostluğunun başladığı bu devirde ondan Arapça, Farsça ve Fransızca dersleri alan Neyzen Tevfik, Akif’e de ney dersleri verdi.
İlk şiiri 13 Mart 1898’de “Muktebes” mecmuasında yayımlanan Tevfik, tıpkı yıl İstanbul’a gelerek babasının arkadaşı Musa Kazım Efendi’nin müderris olduğu Fethiye Medresesi’ne kaydoldu.
Mehmet Akif Ersoy’la efsanevi dostluğunun başladığı bu periyotta ondan Arapça, Farsça ve Fransızca dersleri alan Neyzen Tevfik, Akif’e de ney dersleri verdi.
Fethiye Medresesi’nden 1901’de ayrılan şair, Fatih’teki Şekerci Hanı ile Çukurçeşme’deki Ali Bey Hanı’nda yaşamaya başladı.
Musa Kazım Efendi sayesinde Ahmet Mithat Efendi, Muallim Naci ve Pir Vasfi üzere isimlerle tanışan Tevfik, plak çalışmaları, gençlerle toplantılar, gözaltılar ve sorgular sonrası 1902’de Mısır’a gitmeye karar verdi.
Ney ve hicivle geçimini sağladığı Mısır’da bir arkadaşıyla Neyzenler Kahvehanesi’ni açtı.
Mısır’dan döndükten sonra İzmir ve İstanbul’a geçen Tevfik, Çemberlitaş’ta bir han odasına yerleşti ve 1919’da ilk kitabı “Hiç”i yayımladı.
Prof. Dr. Hasan Aksoy bir röportajında Neyzen Tevfik için şunları söylemişti:
“Epey bir plak doldurmuştur. Bugün tek albümde toplanmıştır. Bu ortada bir iki sinemada de oynuyor. ‘Hiç’ ve ‘Azabı Kutsal’ isimli şiir kitapları var. Yazdıklarının muhakkak bir kısmı dışarda bırakılırsa hicivlerini oldukça ustalıkla yazmıştır. Mizahla kanıyı birleştiren alaycı bir üslubu vardır. Edebiyatımızda değerli bir figürdür.”
Neyzen Tevfik, 1 Mayıs 1927’de Türkiye’nin birinci radyo istasyonu İstanbul Radyosu’nun açılışında Mesut Cemil ve Ferit Kam ile ney üfledi.
1923’te Ankara’ya giden usta şair, bir mühlet kardeşi Şefik Bey’in yanında kaldı; sara nöbetleri ve alkol kullanımı nedeniyle 1927’den itibaren tedavi gördü.
Mehmet Akif Ersoy’u ziyaret için 1928’de Mısır’a giden ve yaklaşık bir yıl kalan Tevfik, Muhiddin Üstündağ’ın eforuyla konservatuvarda misyon aldı.
Hayatı boyunca maddi ve manevi en büyük destekçisi Mehmet Akif Ersoy’u görmek için gittiği Mısır günlerini şöyle anlatmıştı:
“Akif sabahları güneş doğmadan kalkar, Kur’an çevirisine başlardı. Sabah namazını kılar, çayı hazırlar, beni uyandırırdı. Ona hasretini çektiğini söylediği makamlardan taksim yapardım. Gözlerinden damla damla akıttığı yaşı benden saklamak ister ve sonra bana çeviri ettiği Kur’an’dan kesimler okurdu. O vakit ben de coşar, elime neyimi alır ve hislerimi neye bırakırdım.”
Şiirleri “Hiç” ve “Azab-ı Mukaddes” kitaplarında yayımlanan Tevfik, soyadı kanunuyla babasının memleketi nedeniyle “Kolaylı” soyadını aldı. Neyzenliğinin yanı sıra hicivle toplumsal sorunlara değinen sanatçı, yaklaşık 100 plak doldurdu.
Nüktedanlığı, hazırcevaplığı, içki tutkusu, hikmetli sözleri, sıra dışı hayatı ve ideolojisiyle sayısız fıkraya husus olan Tevfik, adeta mistik bir figüre dönüştü.
Ney taksimleriyle musikiye katkı sunan Tevfik’in şiirleri 1919’da “Hiç”, 1949’da “Azab-ı Mukaddes” kitaplarında okurla buluştu. Ayrıyeten “Kırk Yıllık Ölü”, “Hamam Sefası” ve “Edep” isimli fıkralara imza attı.
Mümtaz Ener’in ısrarıyla 1950’de “Onu Affettim” sinemasında rol alan ve konser veren Tevfik’in sineması 1954-1955’te gösterildi.
1952’de “Ağlayan Şarkı” sinemasında Suzan Yakar’la oynayan Tevfik, tıpkı yıl Aşık Veysel’in jübilesinde onunla tanışıp dostluk kurdu.
Düzenli geliri olmadan yaşayan Neyzen Tevfik, yaşlılığında İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin bağladığı yardım aylığıyla geçindi.
“Ömrümün 70 yılı binbir hadisat içinde geçti.” diyen Neyzen Tevfik, 28 Ocak 1953’te İstanbul’da vefat etti.
“Izdırabın sonu yok sanma, bu alem de geçer/Ömr-i fani üzeredir, gün de geçer, dem de geçer/Gam karar eyliyemez hande-i hurrem de geçer/Devr-i şadi de geçer, gussa-i matem de geçer/Gece gündüz yok olur, an-ı demadem de geçer” dizeleriyle yer alan “Geçer” şiiri, şairin kendi ses kaydından “Hiç’in Azab-ı Mukaddes’i” albümünde Kalan Müzik tarafından dijital ortamlara taşındı.