Mahfi Eğilmez’den domates-avokado tepkisi: Değer farkını yaratan nedir?

Ekonominin temel taşlarından biri olan “değer” kavramı, yıllardır iktisatçıların en çok tartıştığı hususlar ortasında yer alıyor. İktisatçı Mahfi Eğilmez’in kaleme aldığı tahlilde, bir mal yahut hizmetin bedelinin nasıl oluştuğu, farklı iktisat okullarının bakış açıları ve günümüz kapitalist dünyasındaki değişimler mercek altına alınıyor.

Eğilmez, kıymeti çoklukla fiyatla ölçtüğümüzü belirterek, bir kilogram domatesin 40 lira ederken bir avokadonun 45 lira olmasının arkasındaki sırları açıklıyor.

‘DEĞERİ EMEK YARATIR’

Ekonominin babası Adam Smith’ten David Ricardo ve Karl Marx’a uzanan klasik ve Marksist okullar, kıymeti emeğin belirlediğini savunuyor. Bir malın üretiminde harcanan emek ölçüsü, onun kıymetini şekillendiriyor.

Mahfi Eğilmez

Marx’a nazaran sermaye bile emekten doğan bir sömürü eseri; bu yüzden “kristalize emek” olarak nitelendiriliyor. Eğilmez, bu yaklaşımın emeği merkeze koyduğunu vurguluyor.

‘FAYDA VE ARZ-TALEP DENGESİ’

Stanley Jevons, Carl Menger ve Leon Walras üzere isimlerin öncülüğündeki neoklasik okul ise kıymeti, malın sağladığı yarara bağlıyor. Piyasada oluşan fiyat, arz ve taleple belirleniyor. Eğilmez, örnek veriyor: Tıpkı emekle üretilen iki maldan biri yüksek talep görürse fiyatı artar, oburu düşer.

Fayda, birtakım neoklasiklere nazaran ölçülebilir (örneğin pizza dilimi 60 puan, hamburger 50 puan), başkalarına nazaran ise yalnızca sıralanabilir.

MARJİNAL YARAR VE KITLIK ETKİSİ

Günümüz ana akım iktisadı, Keynesyen ve neoklasik senteze dayanıyor ve pahası marjinal yararla açıklıyor. Son ünitenin sağladığı yarar (örneğin üçüncü bardak çayın tatmini) pahası belirliyor. Eğilmez’in klasik örneği su ve elmas: Su bol ve mecburî olmasına karşın ucuz, elmas kıt ve lüks olduğu için kıymetli.

Kıtlık, bedeli üçüncü bir öge olarak öne çıkarıyor.

BİLGİ, TEKNOLOJİ VE MARKA

Kapitalist-neoliberal dünyada paha, artık yalnızca emek ve sermayeyle hudutlu değil. Eğilmez, bilgi, teknoloji, marka ve ağ tesirini (sosyal medya gibi) ekliyor. Lakin bunlar da emek ve sermaye içeriyor.

Kişisel gereksinimler da rol oynuyor: Bir açık artırmada tıpkı tablo farklı şahıslar için farklı pahalara sahip olabiliyor.

YER, GÖSTERİŞ VE UNVAN FARKLILIKLARI

Değer, bazen yerle değişiyor. Meskende yapılan kahve ucuz fakat kaliteli olabilir, kafede içilen ise gösteriş tüketimiyle kıymetli hale geliyor. Pazar ve market alışverişinde de benzeri: Pazar ucuz ancak seçimsiz, market kıymetli lakin kaliteli.

Eğilmez, unvanların bile pahası karıştırdığını belirtiyor: Profesör muayenesi pahalı olsa da doçentin teşhisi daha âlâ çıkabiliyor.

DEĞER ARTIK GÖRELİ

Eğilmez, günümüzde her şeyin nispî hale geldiğini söylüyor. Kıymeti neyin yarattığını söylemek eskisi kadar kolay değil.

Bu tahlil, iktisadın temel sorusuna yeni bir bakış sunuyor ve okuyucuları bedel kavramını sorgulamaya davet ediyor.