Prof. Dr. Mete Gündoğan, YENİÇAĞ’a Türkiye ekonomisinin fotoğrafını çekti

YENİÇAĞ – Fatih ERBOZ / Söyleşi

Türkiye ekonomisindeki kırılganlık, yüksek enflasyon nedeniyle yaşanan geçim problemi, vatandaşları kâfi derecede olumsuz etkilerken çabucak sınırımızdaki ABD-İran savaş ihtimali Türkiye’nin problemlerini daha da arttıracak telaşlarına yol açıyor. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Mete Gündoğan son periyotta Türk iktisadında ve Türkiye’nin içinde bulunduğu coğrafyada yaşanan global sıkıntıların Türk iktisadına muhtemel tesirlerine ait sorularımızı yanıtladı. Mete Gündoğan, “Önümüzde büyük bir fırsat ve bir o kadar da büyük bir yıkım mümkünlüğü var” dedi.

Yeniçağ:

Türkiye’de yüksek enflasyonun ve yüksek besin enflasyonun temel nedenleri nedir? Mevcut iktidar sorunu neden çözemiyor size nazaran?

Mete Gündoğan:

Temellere inecek isek öncelikle geniş açıdan bir bakış yapmamız gerekiyor. Türkiye’de enflasyon sorunu “kronik” olarak tanımlayabileceğimiz yapısal bir köke dayanır. 1980 sonrası Türkiye iktisadı için dünya ile entegre olma sürecinde seçilen yol ve atılan adımlar ne yazık ki o günü kurtarmaya yönelik adımlardı. Yani süreksiz siyasi çıkarlara hizmet eden ve bir sistem bakış açısından mahrum adımlardı. İşte o periyotta bu günlerin tohumları ekildi. Gerçi o devirlerde Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) üzere aslında aşikâr ölçüde siyasi adımları dengeleyen kurumlar da mevcuttu.

Lakin atılan yanlış adımlar, istisnalar hariç, ısrarla takip edildi. Daha sonra da “kısıtlayıcı” olarak tanımlanan DPT üzere kurumların da fonksiyonsuz hale getirilmesi ile birlikte çok daha denetimsiz adımların atılmasının önü açıldı. Sonuçta ülkemiz endüstrisi, üretimin çabucak hemen her noktasında muhtaçlık duyduğu mamulleri ithal eder duruma geldi. Bu durum da iktisadın direkt kur baskısına karşı savunmasız hale gelmesine sebep oldu. Şu an ihraç edilen eserlerde yerli olan tek şey ülke beşerinin emeği desek abartmış olmayız. İşte bugün, sermaye tarafının daima kurun yükseltilmesi istikametindeki telkinlerinin altında bu acı gerçek yatıyor.

Gıda enflasyonu problemine gelince, oradaki durum neredeyse büsbütün plansızlık ve sahipsizlikten kaynaklanıyor. Üretici, malının para etmemesinden, tüketici ise çok değerli olmasından kaygılı. Pekala bu türlü bir durumda kim haklı? Bu noktada “olamaz” denilebilecek bir yanıtla karşılaşıyoruz. Her iki tarafta haklı!

Üreticinin eseri ona para kazandırmıyor zira birçok eserde emeğinin karşılığını alabileceği düzeylerden eserini satamıyor. Tüketici ise daha evvel çokça alıp tüketebildiği temel besin eserlerine bile ulaşırken iki defa düşünmek zorunda kalıyor. Pekala, sorun ne? Sorun, kendi haline terk edilmiş, devlet denetiminden mahrum kelamda piyasa iktisadında sermaye gücü ve adeta anlaşmış üzere hareket eden aracı sermaye. Bu güç, üreticinin malını satmak zorunda olması durumundan faydalanarak eseri ucuza alıp, tüketicinin de gereksinimlerini karşılama zorunluluğundan faydalanarak değerliye satabiliyor. Denetimsiz ortamda fahiş kârlarla ticaretini sürdürebiliyor. Besinden başlayan bu zincir tüm ülke iktisadını etkiliyor ve hem besin hem de genel enflasyonda istenen düzey yakalanamıyor. Mevcut AK Parti iktidarındaki arkadaşlar bu sorunun neresindeler pekala? Onlar bu sorunun tam olarak ortasındalar, o kadar içindeler ki sorunun tam olarak ne olduğunu göremeyecek kadar içine gömülmüş durumdalar. İktidarın iktisat grubu müktesebatları itibariyle epey ehil ve güçlü isimler. Teknik kapasiteleri yüksek ve formasyonları sağlam. Fakat sorun da tam olarak bu güçlü görünen istikametlerinden kaynaklanıyor. Sahip oldukları iktisat anlayışı içindeki tahlil pratikleri, ülke iktisadının mevcut hali ile uyuşmuyor. Hatta durumu daha da berbatlaştırıyor. Onların tahlilleri ve uygulamaları, sahip oldukları eğitim içinde hayli hakikat ve yapılması gereken şeyler.

Lakin sonuçlar, öğrendikleri ile uyuşmuyor. Bu sebeple onlar da şaşkın. Bu sebeple gayelerini tutturamamanın hırçınlığı ile daha da agresif adımlar atmaya çalışıyorlar. Öbür yandan bu arkadaşlarımızın, mevcut formasyonları itibariyle, kendi bastıkları yerin ülke kuralları ile uyuşmadığını görüp kabul etmeleri de pek muhtemel görünmüyor. Hasebiyle mevcut takım ile olumlu bir sonuç alınamayacaktır. Grup değişimi yapılırsa, mevcut takımın sahip olduğu formasyona sahip yeni bir grup ile de kalıcı bir sonuç alınamayacaktır. Bu şuna misal. Vakit zaman ağrı kesici alıp rahatlayan hasta üzere ülke iktisadı de takım değişimi ile kısa bir süre rahatlayacak tahminen lakin daha sonra gelecek ağrı çok daha şiddetli ve yıkıcı olacaktır.

Yeniçağ:

Türkiye’de, çalışan, emekli ve dar gelirlinin aldığı fiyat ve maaşların arttırılamamasının nedeni bütçe yetersizliği mi, iktisat politik tercih mi?

Mete Gündoğan:

Bu sorun, karar vericilerin ülke iktisadının içinde bulunduğu duruma yanlış noktadan bakıyor olmalarından kaynaklanıyor. Daha da berbatı, uyguladıkları siyasetler işe yaramadığı halde ezberlerini sorgulamak yerine kabullerine daha da şiddetle sarılıyor olmalarıdır. Münasebetiyle sabit gelirle çalışan personel ve memurlara ve de emeklilere reva görülen fiyatlar, büsbütün mevcut siyasetleri üretip uygulayanların zihin dünyasında inandıkları lakin gerçek hayatta daima duvara toslayan politik tercihlerinin eseridir. Bizim düşündüğümüz iktisat politikte “bütçe yetersizliği” diye bir durum yoktur. Bizde “bütçe denkliği” vardır. Bizim anlayışımızda evvel somut muhtaçlıklar ve devletin yapması gereken harcamalar tespit edilir. Daha sonra bu muhtaçlıkları karşılamak için kaynak üretilir. Bakın kaynak aranır, borçlanılır yahut toplanır demiyorum. ÜRETİLİR diyorum. Ne demek istediğimi, bizi takip eden dostlarımız çok uygun biliyorlar ve biz bunları açık yüreklilikle bize sorulan her platformda tabir ediyoruz. Özetle, ülkemiz imkanları kısıtlı değildir. Kısıtlı yahut engelli olan, yanlış iktisat politik bakış açısıdır.

Yeniçağ:

ABD Başkanı Trump’un izlediği uluslararası hukuku hiçe sayan dış siyasetin dünya iktisadına yansıması hangi temel başlıklarda olacak sizce?

Mete Gündoğan:

ABD Başkanı Trump’ın izlediği politika demek eksik olur. ABD Başkanı Trump, ABD’nin değişen siyasetinin Dünya’ya sunuculuğunu yapıyor yalnızca. Yoksa söyledikleri ve yaptıkları dayanaksız yahut fantastik adımlar değil. Trump, değişen Dünya gerçekliğine ABD’yi süratlice hazırlamak için kendisine biçilen rolü ustalıkla oynuyor. Mevcut nizam süratle yıkılıyor ve yeni bir dönüşüm yaşanıyor. ABD devleti bu dönüşüme hazırlanıyor ve bunu Dünya kamuoyu önünde Lider Trump aracılığı ile gerçekleştiriyor. Son 50 yıla hâkim olan ve hudutları olmayan öteki bir ismiyle küreselleşen dünyadan, ülkelerin kendi kendine yetmesi gerekecek bir periyoda hakikat dünya adeta koşarak ilerliyor. Mevcut teknolojik dönüşüm ve yapay zekanın geldiği nokta itibariyle, üretim sistemleri ve münasebetiyle ekonomiler çok süratli bir halde dönüşecek. Mevcut üretim mantığı ve sermaye yapısı aktifliğini yitirecek ve bu dönüşüme ayak uyduramayan ülkeler mevcut refah düzeylerini dahi arar duruma gelecekler. İşte tam bu noktada ülkemizin önünde aslında harika bir fırsat da var. Eskinin en güzelinin bile yeni ile yarışamayacağı bu yeni denklemde, süratli bir halde mevcut kaynaklarını tekrar organize ederek çok yeterli bir noktada konumlanabilir. Bu tarihi fırsat yaklaşık 100 yıllık döngülerle gelir ve bu fırsatın tam ortasındayız şu anda. Ya bu yeniyi anlayacak ve atılımı gerçekleştireceğiz ya da mevcut durumu dahi hasretle anacağımız yarınları yaşayacağız. Bu dönüşüm için konvensiyonel iktisat anlayışına sahip takımın acil bir biçimde mevcut dönüşümü anlayan ve oyunun değişen kurallarına nazaran kararlar alabilecek bir takım ile güncellenmesi elzemdir.

Yeniçağ:

İran’a yönelik muhtemel ABD müdahalesinin Türk iktisadına faturası ne olur?

Mete Gündoğan:

Bu tıp müdahaleler, bırakın komşu olmayı Dünya’nın öbür ucunda bile olsanız sizi kesinlikle tesirler. Hele ki İran üzere bizim bölgemizde faal olan bir ülkeye yapılacak mümkün bir müdahale, bilhassa bizim için kur noktasında yaşanabilecek bir beklenmedik tesir üzerinde önemli bir enflasyon baskısı oluşturabilir. Dahası bölgede oluşacak istikrarsızlık ve tedarik süreçlerinde yaşanacak aksamalar, hesaplanması güç tesirlerle ülke iktisadını önemli halde etkileyebilir. Bununla birlikte yaşanma ihtimali çok yüksek olan huduttan göç hareketleri, aslında sallantıda olan ülke iktisadını daha da sıkıntı bir durumda bırakabilir.

Yeniçağ:

Dünyanın doğu-batı ekseninde ikiye ayrılması Türkiye için fırsat mı, risk mi? Neden?

Mete Gündoğan:

Aslında dünya iki eksene ayrılmıyor. Dünya her güçlü modülün müstakil olarak ayakta kalacağı, yeni sürece ayak uyduramayan ve kendi içinde bütünlüğünü koruyamayanların ise çok güç durumda kalacağı net bir bölünmeye yanlışsız süratle ilerliyor. Lakin bu gidişat, ülkemiz için hakikat değerlendirildiğinde eksiksiz fırsatları da barındırıyor. Şayet iktisadımızı ve kaynaklarımızı tekrar organize eder ve yeni gerçekliğe ahenk sağlayabilirsek, bölgenin parlayan yıldızı ve beklenen huzur sağlayıcı gücü olabiliriz. Lakin değişimi anlamaz ve aslında pek de başarılı olamadığımız eskide direnirsek, gelecek yıkıcı dalgada ne kur siyaseti ile ne de ucuz iş gücü siyasetleriyle ayakta kalmamız mümkün gözükmemektedir. O denli bir durumda mevcut refahımızı bile koruyamaz hale gelebiliriz.

Yeniçağ:

ABD’nin dış siyasetteki yayılmacı ve agresif tavrı karşısında Çin’in sessiz bir politik üslup benimsemesinin nedenini nasıl açıklayabiliriz?

Mete Gündoğan:

ABD siyasetini yayılmacı olmaktan fazla çıkarcı olarak yorumlamak mevcut durumda daha isabetli olur. ABD dünya üzerindeki birçok noktadan geri çekiliyor. Askeri uzantılarını merkeze topluyor. Lakin değişen geleceğe dönük gereksinim duyacağı kaynaklara sahip olma ve elde etme yolunda ise fütursuzca hareket ediyor ve o kaynakları elde ediyor. Çin tarafına geldiğimizde ise Çin esasen mevcut dönüşümün tetikleyici gücü. Sahip olduğu üretim alt yapısı artık rekabet edilebilecek düzeyin çok ötesinde ve hasebiyle yeni tertip mecburiyetinin oluşmasının asıl mümessili. Çin bu dönüşüme yıllardır hazırlanıyor, birçok ülke ile ikili mutabakatlar ve yatırımlarla esasen gereksinimi olan kaynaklara erişimini çoktan garanti altına almış durumda. ABD Dünya’da “kabadayılık” yaparken, Çin yıllardır bugüne hazırlandı. Gelinen noktada ABD sürecin sonuna gelindiğini gördüğü için agresif bir halde gereksinimi olan kaynaklara adeta saldırıyor ve elde etmeye çalışıyor. Bu manzara, onun kaybettiğinin imgesidir de diyebiliriz.

Yeniçağ:

Bizim sorularımız dışında sizin kıymetli gördüğünüz ve söylemek istedikleriniz nelerdir?

Mete Gündoğan:

Önümüzde büyük bir fırsat ve bir o kadar da büyük bir yıkım mümkünlüğü var.Bu dönüşümden hakikat iktisadi siyasetlerle “Türkiye Yüzyılı” çıkartmak pek mümkün ve bizim elimizde olan bir durumdur. Bölgede yükselen bir güç olarak, bölgenin tamamına huzurve refah getirmek bizim elimizdedir. Bu bir fırsat ve aslında tıpkı vakitte bir sorumluluktur.

Bu fırsatı değerlendirebilmek için iktisadi anlayışımızı, ezberlerimizi süratlice terk etmek ve ülkenin ekonomik alt yapısını dönüştürmek zorundayız.

***

PROF. DR. METE GÜNDOĞAN KİMDİR?

1963 Balıkesir-Dursunbey doğumludur. İlköğretim ve Lise tahsilini Ayvalık ilçesinde tamamladı. Dokuz Eylül Üniversitesi’nde Lisans çalışmasını bitirdikten sonra Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nde Yüksek Lisans çalışmasına başladı. Tez kademesinde İngiltere’ye gitti. Cranfield Teknoloji Enstitüsü’nde Sanayi ve Üretim Sistemleri Mühendisliği alanında Yüksek Lisans (1990), Cranfield Üniversitesi’nde doktora çalışmalarını tamamladı. Doçentliğini 2000 yılında, profesörlüğünü ise 2010 yılında aldı.

Türkiye’de ve yurt dışında birçok kurumda ve çeşitli üniversitelerde çalıştı. Akademik çalışmalarının yanı sıra, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK), Devlet Planlama Teşkilatı (DPT), Başbakanlık ve TBMM üzere kurumlarda çeşitli vazifelerde bulundu. Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği Kamu Diplomasisi Kursunu tamamladı. Çeşitli sanayi çalışmaları ve deneyimleri çerçevesinde, Akıncı F-16 Uçak Fabrikası’nda (TAI) mühendis olarak, Avrupa Ford Motor Fabrikalarında bir proje çerçevesinde araştırmacı olarak çalıştı. Özel dalda de birçok fabrikada danışman ve yönetici olarak vazifelerde bulundu.