Virgin Adaları’ndan Grönland’a: ABD’nin eski taktiği geri mi döndü… Tarih tekerrür mü edecek?

ABD Başkanı Donald Trump’ın Grönland’ı ilhak etme tarafındaki açıklamaları, Avrupa müttefiklerine yönelik yüzde 10 gümrük vergisi tehdidiyle yeni bir evreye taşındı. Trump, ulusal güvenlik gerekçesiyle Grönland’ı alma konusunda kararlılığını koruyor ve askeri güç kullanımını da seçenekler ortasında tutuyor. Adanın bağlı bulunduğu Danimarka ise satın alma dâhil her türlü talebi kesin bir lisanla reddediyor.

TARİHE DÖNÜŞ: 100 YIL EVVELKİ MİSAL HAMLE

Yaklaşık bir asır evvel ABD, Danimarka’ya ilişkin topraklara ilgi göstermişti. O dönemki müzakerelerde Washington, Danimarka Krallığı’ndan Karayipler’deki bir ada kümesini satın aldı. Bu süreçle “Batı Hint Adaları” ismi değişti ve bölge ABD Virgin Adaları olarak anılmaya başladı.

ABD VİRGİN ADALARI NEDİR?

Bu ada kümesi, Karayipler’de Porto Riko’nun çabucak doğusunda yer alıyor. Son nüfus sayımına nazaran yaklaşık 83 bin kişi yaşıyor ve 40’tan fazla küçük adadan oluşuyor. Ada sakinlerinin birçok ABD vatandaşı olmasına karşın bölge, Washington’ın siyasi ve tüzel sistemine tam entegre değil. Bu yüzden ada halkı, bir eyalete taşınmadıkça başkanlık seçimlerinde oy kullanamıyor. ABD Anayasası’nın sırf kimi hususları burada geçerli. Nüfusun büyük kısmı, transatlantik köle ticareti periyodunda şeker kamışı plantasyonlarında çalıştırılmak üzere getirilen Afrikalıların torunlarından oluşuyor.

ADALAR NEDEN DANİMARKA’YA AİTTİ?

Bu adalar asırlarca Danimarka kolonisi olarak kaldı ve “Danimarka Batı Hint Adaları” ismiyle biliniyordu. 17. yüzyılda büyük Avrupa devletleri, korsanların sığınağı olan Karayipler’de üstünlük uğraşı veriyordu. 1684’te Danimarka, Saint John adasının denetimini ele geçirdi ve egemenliğini ilan etti. Kısa müddet sonra Saint Thomas’ı da aldı. Daha sonra adalarda kapsamlı şeker kamışı tarlaları kurdu. Avrupalı tüccarların getirdiği köleleştirilmiş Afrikalıların emeği ağır formda sömürüldü.

ABD NEDEN BU ADALARA GÖZ DİKTİ?

Yüzyılın ikinci yarısında istikrarlar değişti. Danimarka’nın global tesiri azalırken, İç Savaş sonrası ABD güçlü bir biçimde sahneye dönüyordu. Lider Andrew Johnson, ülkeyi genişletmeyi ve Amerika kıtasındaki Avrupa varlığını azaltmayı amaçlıyordu. Dışişleri Bakanı William Henry Seward, barışçı toprak kazanımı stratejisi kapsamında Danimarka Batı Hint Adaları’nı amaç aldı.

Saint Thomas limanı, stratejik açıdan bilhassa kıymetliydi; Karayipler’i denetlemek için ülkü bir üs olarak görülüyordu. Ayrıyeten şeker fiyatlarının düşmesiyle Danimarka’da adaların maliyetli yük haline geldiği görüşü yaygındı. Bu gelişmeler iki ülkeyi satış müzakerelerine yöneltti. 1867’de 7,5 milyon dolar altın karşılığında anlaştılar (bugün yaklaşık 164 milyon dolar).

Ancak mutabakat onaylanmadı. Bir yıl sonra ABD, Alaska’yı Rusya’dan 7 milyon dolara aldı. Alaska’nın “değersiz” bulunduğu tenkitleri Seward’a yönelirken, Kongre Danimarka mutabakatını reddetti.

BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI VE TEKRAR CANLANAN İLGİ

Virgin Adaları’nın satışı fikri yaklaşık yarım yüzyıl gündemden düştü. Birinci Dünya Savaşı’nın başlaması ve Almanya’nın stratejik Danimarka topraklarına göz dikmesiyle ABD’nin dikkati yine bölgeye döndü. Savaşın yıprattığı Avrupa’da İtilaf Devletleri, ABD’nin iştirakini istiyordu. Lider Woodrow Wilson, kamuoyu ve Kongre’yi ikna etmekte zorlanıyordu. Lakin Alman denizaltılarının Amerikan gemilerine hücumları istikrarları değiştirdi. 1915’te RMS Lusitania’nın batırılması ve 1200 kişinin mevti tansiyonu tepeye taşıdı.

Danimarka Milletlerarası Çalışmalar Enstitüsü’nden Astrid Andersen, “Washington, adaların ve bilhassa Saint Thomas limanının Almanya’nın eline geçmesinden korkuyordu” diyor. “Washington, adaların ve Saint Thomas limanının, Almanya’nın eline geçmesinden korktu.” Almanlar burayı üs yaparak ABD’ye saldırabilirdi. 1914’te açılan Panama Kanalı da ABD’nin bölgeye ilgisini güçlendirdi. İktisat ve güvenlik korkularıyla Washington, Kopenhag’la tekrar masaya oturdu.

Andersen’e nazaran o dönemki ABD yaklaşımıyla Trump’ın bugünkü tavrı ortasında çarpıcı benzerlikler var: “Şu anda duyduklarımızla benzerlikler var, zira Amerika Birleşik Devletleri’nin bildirisi şuydu: ‘Ya bize satarsınız ya da işgal ederiz.’” ABD Dışişleri Bakanlığı kayıtlarına göre Danimarka’ya “satmazsanız bölge diğerlerinin eline geçer” denilerek işgal tehdidi de savrulmuştu. Trump da Grönland için emsal halde “Rusya ve Çin almasın diye ABD’nin sahip olması lazım” diyor ve askeri seçenek masada tutuluyor.

Ağustos 1916’da 25 milyon dolar altın karşılığında mutabakat sağlandı (bugün yaklaşık 630 milyon dolar). Bu mutabakatla ABD, Danimarka’nın Grönland egemenliğini tanıdı ve “Grönland’ın tamamı üzerindeki siyasi ve ekonomik çıkarlarını genişletmesine” karşı çıkmayacağını taahhüt etti.

Anlaşma her iki parlamentodan geçti, Danimarka’da referandumla ezici çoğunlukla onaylandı. Andersen, “Danimarkalıların birden fazla bu adaları kendi kesimi olarak görmüyordu” diyor. Grönland konusunda ise Danimarka bu defa net bir ret veriyor. Tarihçi Andersen, ne o dönemki satışta ne de bugünkü Grönland tartışmasında lokal halka kelam hakkı tanınmadığını vurguluyor.

GRÖNLAND NEDEN DEĞERLİ?

Grönland, global ısınmayla eriyen buzulların açtığı yeni fırsatlar nedeniyle son yıllarda stratejik ve ekonomik ehemmiyeti süratle artan bir bölge haline geldi.

Ana nedenler:

• Stratejik pozisyon: Kuzey Amerika ile Avrupa’yı bağlayan en kısa hava ve deniz yolları üzerinde yer alır. Bu, askeri savunma, Arktik hava alanı denetimi, radar/uydu sistemleri ve transatlantik nakliyat açısından kritik kılar. Ada hakimiyeti, Arktik’e hakimiyet manasına gelebilir.

• Yeni deniz rotaları: Eriyen buzullar sayesinde Kuzeybatı Geçidi ve Kuzey Denizi Rotası üzere alternatif rotalar yazın (yakında yıl boyu) kullanılabilir hale geliyor. Bu rotalar Süveyş, Panama ve Malakka üzere klasik yollara kıyasla çok daha kısa; Çin, Rusya, ABD, Japonya üzere güçler buraya ağırlaşıyor.

• Güçlü kaynaklar: Ender toprak elementleri (rüzgar türbinleri, bataryalar, elektrik motorları, elektronik aygıtlar için hayati), kritik mineraller, hidrokarbon rezervleri ve pahalı madenler açısından büyük potansiyel taşır. Grönland, ender toprak elementleri rezervlerinde dünyada üst sıralarda yer alır. Çin şu anda bu alanda global inhisar pozisyonundadır; ABD, bu bağımlılığı kırmak için Grönland’ı alternatif kaynak olarak görüyor (Tayvan ve Venezuela atakları de bu bağlamda okunabilir).

ABD’nin 2025 Ulusal Güvenlik Stratejisi Dokümanı, Batı Yarımküre’de üstünlüğü yine tesis etmeyi ve “yarımküre dışı rakipleri” (özellikle Çin’i) tehdit olarak tanımlıyor.

Trump, Grönland’ın ulusal güvenlik için zarurî olduğunu tekraren vurguladı; Çin ve Rusya’nın bölgeye yayılmasını önlemek, ender element inhisarına meydan okumak ve ekonomik üstünlüğü korumak gayesiyle adaya “sahip olma” ısrarında bulundu (hatta askeri seçenekleri masaya koydu).

Çin ise 2013’te Arktik Konseyi’ne gözlemci oldu, 2018’de kendini “Arktik’e yakın devlet” ilan etti; güç yatırımları ve rotalardan faydalanma peşinde. Rusya Avrupa Arktik’inde ağırlaşırken, Çin Kuzey Pasifik ve Bering üzerinden ilerliyor.

Avrupa açısından ise ABD’nin yük paylaşımını artırma kararı (NATO şemsiyesinin “fiyatı” yükseliyor), Almanya-Fransa-İngiltere liderliğinde savunma dönüşümü getiriyor. Ukrayna’da ödünler kaçınılmaz hale gelebilir. Fakat ittifakın tarihsel/siyasi sağlamlığı nedeniyle tam ayrışma beklenmiyor; kısa vadede Avrupa’nın öz savunma kapasitesi yetersiz kalacak. Arktik’te Çin yatırımlarının engellenmesi, ABD-Avrupa çıkar dayanışmasını güçlendirebilir.

Kısaca, Grönland artık yalnızca askeri bir nokta değil; iklim değişikliğiyle açılan ticaret yolları, az elementler ve büyük güç rekabetinin (ABD-Çin-Rusya) kesişim noktasıdır. Trump’ın “CEO” bakışıyla ekonomik güvenlik ön planda; militarist telaffuzlar ise bu rekabetin modülü.